مسجد جامع گرگان از بناهای تاریخی شهر گرگان است. این مسجد در کنار بازار اصلی نعلبندان این شهر قرار دارد. این مسجد در عصر سلجوقیان(سده ای پنجم و ششم) ساخته شده و دارای مناره های کروی است که روی آن کتیبه‌ای به خط کوفی قرار دارد.
مسجد جامع گرگان واقع در بافت قدیم این شهر یکی از آثار و بناهای تاریخی و مذهبی است که در سده‌های پنجم و ششم یعنی اواسط دوره سلجوقی ساخته شده‌است.
این مسجد دارای یک حیاط مرکزی به فرم چهار ایوانی و چهار شبستان است که از تزیینات معماری خاص آن دوره نیز بهره می‌برد.
تزیینات معماری که در ساخت مسجد جامع گرگان به کار برده شده ترکیبی از آجر و کاشی، کاشی هفت رنگ و مناره آجری با خطوط کوفی مربوط به دوره سلجوقی است. مساحت مسجد جامع گرگان که در بازار "نعلبندان" شهر گرگان واقع شده، حدود یک هزار و600 مترمربع است.
منابع تاریخی در مورد مسجد جامع شهر گرگان می‌نویسند که این مسجد در سال 814بنا شده‌است، اما بانی آن معلوم نیست.
گفته می‌شود بیشتر بنای امروز مسجد جامع گرگان مربوط به دوره صفویه بوده، که در در دوره‌های مختلف مرمت شده است.همچنین مسجد جامع گرگان و شبستان های آن در دوره‌های مختلف تیموریان، صفویه و افشاریه مرمت، نوسازی و تعمیر شده‌است و هم‌اکنون تعدادی از سنگ- نوشته‌ها در ایوان غربی گواه این واقعیت است.
در یکی از این کتیبه‌ها آمده است: "تعمیر مسجد جامع از سوی محمدحسین خان قاجار بیگلر بیکی دارالمومنین استراباد در پادشاهی نادرشاه افشار به سال 1157هجری قمری".
همچنین در کتبیه دیگری مربوط به این سال آمده است: "وقف سه دانگ از حمام قاضی و مصرف وجه اجاره آن برای روشنایی مسجد جامع از سوی محمدحسین خان قاجار بیگلر بیکی استراباد و نیز تعمیر مجسد توسط حاجی قربان آقاناظر".
از آثار به جا مانده از دوران گذشته در مسجد جامع گرگان، دو لنگه در به همراه چهارچوب آن، منبر و 19سنگ‌نوشته است.سنگ‌نوشته‌های این بنا در اندازه‌های مختلف بر دیوارهای غربی مسجد جامع گرگان نصب شده‌است و گفته می‌شود به دوره‌های حکمرانی قراقویونلو، صفویه، افشار و قاجاریه تعلق دارد.
این کتیبه‌ها شامل فرامین و احکام سلاطین و شاهان بوده و تعدادی نیز وقفنامه و سنگ نوشته تعمیر مسجد جامع است.براساس منابع تاریخی این کتیبه‌ها بیانگر اهمیت ایالت استراباد قدیم برای حکومت های مرکزی ایران در دوره‌های مختلف بوده است.
همچنین از نظر بررسی تاریخی این سنگ‌نوشته‌ها اطلاعات جامعی را از اوضاع اجتماعی و اقتصادی آن دوران استرآباد و نیز اعتقادات مردم این منطقه ارایه می‌دهد.
از جمله بخش های حاشیه مسجد جامع گورستان قدیمی گرگان است که در دهه‌های گذشته از بین رفته به گونه‌ای که اکنون قسمتی از این گورستان در حاشیه غربی و جنوبی مسجد، ضمیمه بازار "نعلبندان" شده است.
همچنین بخش هایی از این گورستان که در قسمت شمالی و شرقی مسجدجامع گرگان واقع شده، به ترتیب در حدود سال های 35و 52شمسی، در زیر مدرسه عنصری و ساختمان کتابخانه مسجد جامع مدفون شده‌اند. چند سالی است که مدرسه عنصری تخریب شده و مکان این مدرسه برای احداث پارکینگ طبقاتی توسط شهرداری گرگان در نظر گرفته شده است.بنابر نوشته‌هایی که در این زمینه وجود دارد، گورستان قدیمی مسجد جامع گرگان همزمان با بنای مسجد ایجاد شده و قرن ها کاربرد خود را حفظ کرده‌است و می‌توان در برش های دیواره، گورهایی را یافت.
از سوی دیگر یکی از عناصر اصلی فن مسجدسازی در معماری اسلامی که جلوه و زیبایی خاصی دارد ساختمان ماذنه یا گلدسته است.ساختمان مناره در دوران مختلف در ایران از نظر فن معماری و تزیینات و نیز کاربرد مواد و مصالح ساختمانی متفاوت است.
از ویژگی های ساختمان مناره مساجد در شمال ایران گلدسته‌های بلند و مناره‌های کوتاه است که با توجه به آب و هوای مرطوب ساخته شده‌اند و به‌همین جهت ارتفاع آن کم و سقف آنها بزرگتر از حد معمول است.مناره‌های مساجد مهم و امامزاده‌های گرگان، مازندران و گیلان، کم و بیش با اندکی تفاوت شبیه هم هستند.مناره مسجد جامع گرگان، تنها قسمت باقیمانده از دوران سلجوقیان است که نوشته‌ای به متن کوفی و بنایی آجری دارد.
در قسمت بالای متن، نمای آجرکاری تزیینی زیبایی قرار گرفته است که به صورت نواری، گرداگرد مناره تکرار شده است.همچنین قسمتی از مناره در ترکیب آجرکاری آن باز است و کار نوردهی به داخل مناره را انجام می‌دهد.
بر فراز مناره زیبای مسجد جامع گرگان، ماذنه‌ای به فرم چهارضلعی و با استفاده از کلافهای چوبی (سرخدار)، ایجاد شده است.پوشش این ماذنه شیروانی است که با سفال انجام شده و به چهار سو نیز شیب دارد.
اگر به نوشته مقدسی استناد کنیم اصل این مسجد بیش از 1100 سال قدمت دارد. بعلاوه مولف کتاب تاریخ جرجان می نویسد : علی بن احمد بوکرد استرآبادی ( فوت 333 ه . ق ) نقل کرده که محمد بن خالد حنظلی رازی، کنیه اش ابو عبدالله و لقبش موید بود ، مسجد جامع استرآباد را بنا کرده و خودش اولین کسی بود که به مردم استرآباد فقه را بازگو می کرد.
قسمتی از بنای مسجد به سال 1323 ش در زلزله شدید منطقه گرگان تخریب و سپس بازسازی گردید ولی مناره فعلی مسجد به همان شکل و شمایل اصلی خود باقی مانده و دارای کتیبه ای به خط کوفی است.
مناره های دیگری هم به سبک مناره این مسجد در نقاط مختلف ایران موجود است از جمله در تاریکخانه دامغان ( 417 - 420 ه . ق ) - مسجد جامع سمنان ( 420 - 446 ) - مسجد میدان ساوه ( 453 ) - مسجد جامع کاشان ( 466 ) و چهل دختران اصفهان ( 501 ه . ق ). از مشخصات بارز سبک معماری این مناره ها نداشتن اختلاف پهنا بین پایه و قسمت فوقانی و تزئین آنها با آجر است.
حیاط مسجد 4 شبستان با وسعت 1000 متر مربع دارد که در چهار گوش حیاط آن واقع شده است . دو ایوان متعلق به عصر سلجوقیان ( 804 ه . ق ) در دو سوی شرق و غرب مسجد واقع است.
بر دیوارهای ایوان غربی سنگ نبشته های زیادی نصب گردیده که تعدادی از آنها فرامین حکام و پادشاهان زمان در ارتباط با شهر استرآباد است. یکی از سنگ ها متعلق به دوران ابوالمظفر جهان شاه می باشد و بر سنگ دیگر القاب حاکم آن زمان، ابوالغازی القاهر بهادر به سال 942 ه . ق حک شده است. ایوان شرقی در سال 1411 و ایوان غربی و شبستان جنوب غربی در سال 1412 ه . ق کاشی کاری هفت رنگ شده اند.
منبر قدیمی و تاریخی مسجد در ایوان غربی نگه داری می شود . بدنه راست منبر به علت اتصال با دیوار و در اثر رطوبت مدتها از بین رفته بود . در قاب چوبی منبر به خط ثلث این سطور حکاکی شده است: " قدتم فی ایام دولة السلطان الاعظم مولی ملوک العرب و العجم معین الدنیا و الدین ابوالقاسم بابربها در خلد الله تعالی ملکه و سلطانه بسعی الامیر الاعدل بانی مبانی الخیرات مظفر الدنیا و الدین بابا حسن ... عمت معدلته سنه 859 ".
شبستان