مسجد؛ ظرفیتی نامتناهی که فراموشش کرده‌ایم(ایسنا92/04/25)

مسجد ظرفیتی نامتناهی است که گاهی اوقات از این ظرفیت ‌عظیم و عزیز غافل می‌شویم.

ساعت را نگاه می‌کنم، دو ساعت و نیم به اذان مغرب زمان باقی است، وضو می‌گیرم و پیاده به طرف نزدیک ‌ترین مسجد محله به راه می‌افتم، چندین کوچه ‌و خیابان را پشت سر می‌گذارم، با نزدیک شدن به مسجد مناره‌های آن بیش از هر چیز خودنمایی می‌کند، نمای بیرونی آن بسیار ساده طراحی شده و فاقد هرگونه اثری از معماری اصیل اسلامی است.

دیواره‌های داخلی شبستان بزرگ مسجد نیز دارای معماری ساده آجرنما است که بالای دیوارهای آن با آیات قران کریم به‌نحو باشکوهی تزئین شده است، در طبقه فوقانی مسجد که فضای بزرگی را به خود اختصاص داده است با اجازه امام جماعت مسجد یک میز تنیس روی میز همراه با راکت و توپ و یک فوتبال‌دستی قرار داده شده و کتابخانه مسجد هم همانجا قرار دارد.

دو ساعت قبل از شروع اذان مغرب، کودکان و نوجوانان محله برای استفاده از این امکانات به مسجد مراجعه کرده‌اند، برنامه هر روزشان همین است، تعدادی از جوانان در کتابخانه مسجد مستقر می‌شوند و از کتاب‌ها استفاده می‌کنند؛ امام جماعت مسجد به نوجوانان و جوانان مسجد اجازه داده پیش از برگزاری نماز جماعت در مسجد به بازی و کشتی گرفتن با هم بپردازند، هر چند این اجازه موافق نظر هیئت امنای مسجد نیست اما موجب شده اکثر بچه‌های محل دو ساعت پیش از مغرب، خود را با شوق و ذوق به مسجد برسانند.

در این میان تعدادی از نوجوانان در گوشه‌ای از مسجد مشغول فراگیری روان‌خوانی قران کریم هستند و آیات سوره مبارکه نور را در نزد‌ یکی از جوانان مسجد زمزمه می‌کنند، تعدادی از جوانان و بزرگسالان هم در گوشه‌ای مشغول به خواندن نماز‌های قضا یا مستحبی خود هستند، عده‌ای از جوانان اهل مطالعه با استفاده از بریده‌های روزنامه‌های سراسری، تابلو اعلانات مسجد را مزین می‌کنند؛ نمازگزاران که وضو گرفته‌اند به داخل شبستان مسجد وارد می‌شوند و بریده‌های روزنامه‌ها را مطالعه می‌کنند.

آیات سوره مبارکه اسراء با صدای ملکوتی ‌شحات انور‌ فضای شبستان و محله را به تسخیر خود در‌آورده است، چند دقیقه به اذان باقی است؛ نوجوانان آرام آرام تنیس روی میز، فوتبال‌دستی و کتابخانه را تعطیل می‌کنند تا به صفوف نماز بپیوندند، امام جماعت وارد مسجد می‌شود، نمازگزاران با صلوات به استقبال می‌روند و دیده‌بوسی می‌کنند، برخی هم سؤالات شرعی می‌پرسند.

امام جماعت به میان کودکان و و نوجوانانی می‌رود که منتظر او هستند، وی نوجوانان را با گشاده‌رویی به جلو شبستان مسجد فرا‌می‌خواند، همه بچه‌ها به همان سمت می‌روند، امام جماعت سؤالات ساده احکام را از بچه‌ها می‌پرسد و هر کدام از آنها زودتر جواب بدهد، شکلات جایزه می‌گیرد.

نوای ملکوتی اذان، طنین‌انداز می‌شود، امام جماعت به طرف محراب مسجد و بچه‌ها به سمت صفوف نماز حرکت می‌کنند؛ پس از اقامه نماز و خواندن یک صفحه از قرآن کریم، جماعت آرام آرام به سمت منزل حرکت می‌کنند، کودکان و نوجوانان در مرکز مسجد و زیر گنبد منتظر امام جماعتند، روحانی مسجد دست در دست بچه‌ها به میان آنها می‌رود، بچه‌ها از او می‌خواهند که در وصف حضرت امیر(ع) برایشان شعر بخواند، روحانی که صدای زیبایی دارد، برایشان می‌خواند: «علی امام من است و منم غلام علی، هزار جان گرامی فدای نام علی»، بچه‌ها این بیت را با روحانی همخوانی می‌کنند و یا علی(ع) گویان آرام آرام از شبستان به سمت بیرون حرکت می‌کنند، کودکان و نوجوانان اما انگار دوست ندارند مسجد را ترک کنند.

ای کاش روحانی مسجد می‌توانست مقداری هر چند اندک از جذبه خود و درک عمیقش از کارکرد مسجد را به اعضای ‌هیئت امنای مسجد منتقل کند، ای کاش هیئت امنای مسجد حوصله و بردباری بیشتری به خرج می‌دادند و امکانات بیشتری برای جذب کودکان فراهم می‌کردند، ای کاش هیئت امنای مسجد تنها نقش پشتیبانی و تدارکاتچی امام جماعت را ایفا می‌کردند و با بچه‌ها مهربان‌تر بودند، و ای کاش‌های دیگری که هر چند ساده به‌نظر می‌رسند اما تحقق آنها می‌تواند نقش مهمی را در جذب جوانان به مسجد و بیمه‌کردن آنها در برابر آسیب‌های اجتماعی داشته باشد، همان بیمه کردنی که بسیاری از مسوولان فرهنگی آن را هدف خود از کارهای فرهنگی می‌دانند، اما به بسیاری از ریزه‌کاری‌ها توجه نمی‌کنند.

این رویکرد مثبت روحانی مسجد یاد شده را اگر در دیگر مساجد شهر و استان پیاده شود و هیئت‌های امناء نیز آن را به دور از هر گونه تنگ‌نظری بپذیرند، می‌توانند گامی مهم در راه نقش‌آفرینی این ظرفیت عظیم اسلامی بردارند.

یک کارشناس ارشد معماری در مورد معماری مساجد ایلام ، گفت: معماری اسلامی مصداقی از هنر اسلامی و منعکس کننده‌ی سرچشمه‌های حیات فکری و معنوی این آیین مقدس است که از گذشته‌ی پس از صدر اسلام تا به‌حال در بسیاری از مساجد ممالک اسلامی زینت‌بخش ‌و به عنوان یک عامل معنوی برای مخاطبان مستعد مطرح بوده است.

حیدری ادامه داد: متاسفانه طی سالیان متمادی و با وجود پیشینه‌ی چند هزار ساله‌ی استان و یک‌دست شیعی بودن آن، هیچ کدام ازمساجد استان و حتی زیارتگاه‌ها و بقاع متبرکه‌دارای معماری اصیل اسلامی نیستند.

این کارشناس ارشد معماری اضافه کرد:‌در برخی از مساجد توسط افراد کم اطلاع از معماری اصیل اسلامی، در میان نقش و نگارهای مربوط به معماری اسلامی، تصاویری از صحنه‌های کربلا، غروب عاشورا و تمثال ائمه (ع) نیز بر دیواره‌ی مساجد نقش بسته است و این در حالی است که در معماری اصیل اسلامی مساجد، ‌تصویر صحنه‌ها و اشخاص وجود ندارد.

وی تصریح کرد:‌در شکل‌دهی گنبد و مناره‌ها، ‌ساخت محراب و سقف برخی مسجد‌ها در استان، معجونی از معماری درجه دوم و سوم اسلامی و مدرن به چشم می‌خورد که ناشی از کم اطلاعی معماران مساجد استان از معماری اصیل است.

حیدری‌ با اشاره به اینکه اکثر معماران بزرگ مساجد کشور‌علمای بزرگ بوده‌اند، گفت: متاسفانه به معماری مساجد در استان آن‌گونه که باید توجه کافی نمی‌شود و این امر موجب شده تا در برخی از مساجد، حسینه‌ها و تکایا با نمونه‌هایی از معماری روبرو شویم که اصلا اسلامی نیستند.

رییس شورای هیئات مذهبی ایلام در این زمینه اظهار کرد: متأسفانه بعد از دوران دفاع مقدس از ظرفیت مسجد به خوبی استفاده نشده است تا جایی که می‌توان گفت، مسجد به حاشیه رانده شده که بخش اعظم این امر ناشی از ناکارآمدی نهادهای فرهنگی و فراموش کردن ظرفیت عظیم مسجد در اداره امور جامعه است.

حجت‌الاسلام والمسلمین جواد نوری با بیان اینکه در صدر اسلام مسجد محل قضاوت، آموزش، تقسیم بیت‌المال، جهاد و کانون اصلی تمامی تحولات اجتماعی بود و پیامبر(ص) هدایت و رهبری امت اسلامی را از مسجد آغاز کرد، ادامه داد: در واقع در این دوران مرکزی غیر از مسجد برای امور جامعه وجود نداشت تا اینکه با ایجاد دارالخلافه در زمان خلفای اموی و عباسی، حل و فصل امور مسلمین در مرکزی غیر از مسجد صورت می‌گرفت.

رئیس شورای هیئات مذهبی استان ایلام ادامه داد: در دوران معاصر نیز در شروع انقلاب اسلامی به خوبی از ظرفیت مسجد استفاده شد و به گواه تاریخ اولین قدم‌ها که تشکیل هیئت‌های مؤتلفه اسلامی بود از دل مساجد برداشته شد.

حجت‌الاسلام نوری در ادامه به جایگاه مساجد در بسیج مردمی و پشتیبانی از جبهه‌ها و رزمندگان اسلام در دوران دفاع مقدس پرداخت و گفت: بعد از پیروزی انقلاب و به ویژه در دوران دفاع مقدس نیز اعزام نیرو به مناطق عملیاتی، سازماندهی داوطلبان و کمک‌های مردمی در مساجد انجام می‌شد.

وی ادامه داد: متأسفانه بعد از دوران دفاع مقدس از این ظرفیت به خوبی استفاده نشده است تا جایی که می‌توان گفت، مسجد به حاشیه رانده شده که بخش اعظم این مساله ناشی از ناکارآمدی نهادهای فرهنگی و فراموش کردن ظرفیت عظیم مسجد در اداره امور جامعه است.

وی با بیان اینکه کمترین کار نظام اسلامی، مهیا کردن زمینه‌های حضور مردم در مسجد است، تصریح کرد: در تمامی مساجد شهرستان ایلام تنها در دو مسجد، نماز جماعت صبح برگزار می‌شود و به دلیل حضور روحانیون جهت برگزاری نماز ظهر و عصر در ادارات مساجد شهر، امام جماعت ندارند و فقط در 6 مسجد ایلام نماز ظهر و عصر به جماعت برگزار می‌شود.

رییس شورای هیئات مذهبی استان ادامه داد‌: تجربه نشان داده که حضور روحانی در یک منطقه در حکم طبیب معنوی مردم عمل می‌کند و مردم مشکلات و مسائل ریز و درشت خود را با وی در میان می‌گذارند، اما متأسفانه برای فرستادن روحانی به تمام مناطق به دلایل مختلف ما با مشکل مواجه هستیم.

حجت‌الاسلام نوری با اشاره به نقش والای روحانیت در جامعه اسلامی، گفت: در برخی مناطق که امام جماعت روحانی حضور ندارد، مردم از بین خود یک نفر را به عنوان پیش‌نماز قرار می‌دهند ولی واقعیت این است که چنین کاری نمی‌تواند خلأ حضور روحانی را پر نماید.

وی، افزود: یکی دیگر از مشکلاتی که مساجد با آن روبرو هستند پراکندگی و تعدد کانون‌های تصمیم‌گیری مساجد است که باید با ایجاد یک شورای فرهنگی متشکل از مسئولین کانون‌ها و نهادهایی که متولی اداره مسجد هستند، تشکیل شود تا اینکه یک راهبرد منظم و اثرگذار در مسجد حاکم شود.

رئیس شورای هیئات مذهبی ایلام با اشاره به عدم وجود حمایت بعضی از گروه‌ها، نهادها و مراکز خصوصی از برنامه‌های مختلف فرهنگی و مذهبی مساجد، اعلام کرد: در اغلب استان‌ها، هر مراسم یا محفلی برپا می‌شود با همت بانیان صورت می‌گیرد، اما متأسفانه این مقوله در استان ایلام هنوز نهادینه نشده است.

وی ادامه داد: توان مالی و اجرایی این بانیان گاهی بیش از حد تصور است، به عنوان نمونه هزینه نذورات روز عاشورا برابر با بودجه جاری دولت است، بنابراین روحانیت و رسانه‌ها باید بکوشند تا در این مسیر فرهنگ‌سازی شود زیرا اگر مقوله «بانی» جا بیفتد، دیگر نیازی به بودجه‌های دولتی نیست.

حجت‌الاسلام نوری با انتقاد از رویه‌ای که در استان وجود دارد، گفت: متأسفانه پس از انقلاب، انتظاراتی در مردم ایجاد شده که انجام امور مذهبی را موکول به دریافت بودجه‌های دولتی می‌دانند به همین سبب اگر چه مردم نسبت به احداث مساجد کمک‌های خوبی ارائه می‌کنند ولی در انجام برنامه‌ها و مراسم مذهبی آنگونه که در استان‌های دیگر مشاهده می‌شود به صورت بایسته و شایسته اقدام نمی‌کنند.

وی گفت: پیش از این مسجد یک نهاد کارآمد بود ولی اکنون حداقل در استان ناکارآمد شده است که دلیل اصلی این ناکارآمدی اتصال به دولت است، کانون‌های فرهنگی، هیئت‌های مذهبی، هیئت امناء و دیگر نهادهای متولی اداره مسجد دولتی هستند و همین امر مردمی بودن را از مساجد گرفته است، برای حل مشکل یا باید نهادهای دولتی حمایت مالی خود را بیشتر کنند یا اینکه اداره مسجد را به خود مردم واگذار کنند.

رییس شورای هیئات مذهبی استان در خصوص مصوبات شورای فرهنگ عمومی، گفت: در این شورا قاعدتاً باید دغدغه‌های نماینده ولی فقیه در استان نهادینه شود، ولی با کمال تأسف در اغلب موارد مصوبات این شورا تنها بر روی کاغذ باقی می‌ماند.

حجت الاسلام نوری ادامه داد: به عنوان نمونه نماینده ولی فقیه نسبت به عدم حضور روحانیون در مجالس ختم، حذف قرائت قرآن در برخی مجالس، ساماندهی گروه‌های آواز محلی که مبلغ فرهنگ کردی غیر ایلامی در مجالس هستند، مسئله حجاب تأکید فراوانی کرده‌‎اند، اما تاکنون اقدام قابل توجهی صورت نگرفته است.

وی با اشاره به اینکه در زمینه مسائل سخت‌افزاری بهتر از مسائل نرم‌افزاری کار کرده‌ایم، گفت: از سال 74 تا کنون تلاش‌هایی صورت گرفت تا با ایجاد جذابیت‌هایی از جمله ایجاد امکانات ورزشی زمینه جذب جوانان به مساجد فراهم شود و در یک برهه‌ای هم این کار با موفقیت همراه بود، اما اکنون دیگر برای این این قبیل اقدامات زمینه فراهم نمی‌شود.

رییس شورای هیئات مذهبی استان تأکید کرد: بزرگترین مشکل ما برای جذب جوانان ترکیب هیئت امنای مسجد است که علیرغم زحمات و تلاش‌های قابل توجه هیئت‌های موجود دارای ترکیبی مسن است و تا به امروز کاری برای جذب جوانان در این هیئت‌ها انجام نشده است.

حجت‌الاسلام و المسلمین نوری در پایان گفت: نتوانسته‌ایم علم روز را در خدمت مسجد قرار دهیم، هر چند کانون‌های مساجد گام‌هایی را در این خصوص برداشته‌اند، اما در شرایطی که نتوانسته‌ایم از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی جدید در مساجد استفاده کنیم، سنت‌های قدیمی نیز کمرنگ شده‌اند.