انگیزه تاسیس مسجد اعظم قم
اساسى ترین انگیزه آن فقیه فرزانه براى بناى چنین مسجد عظیمى, این بود که آن بزرگوار بارگاه کریمه اهل بیت(علیهم السلام) را فاقد مسجد مناسبى مى دید که زائران بتوانند درآنجا از فضاى روحانى بیشترى بهره ببرند, لذا مشاهده این خلا مهم بود که ایشان را بر چنین تصمیم والایى واداشت. چنانچه خود ایشان، بنابرنقل حضرت آیه الله فاضل لنکرانى ـ دام ظله ـ در این رابطه مى فرمود:
((بنادارم در جوار حرم مطهر حضرت معصومه(س) مسجدى چون مسجد گوهرشاد بنا نمایم. ))
از سوى دیگر پیش بینى آن بزرگوار این بود که حوزه مقدسه قم در دراز مدت به فضایى وسیع و مناسب جهت برگزارى دروس حوزویان در سطوح مختلف بویژه دروس خارج مراجع عظام نیاز دارد و چه بهتر که این مرکز در جوار حرم مطهر و با نام مسجد باشد.
چنانچه قرار گرفتن مدفن آن عبدصالح خدا درکنار درب ورودى این مسجد, گواهى صادق بر اخلاص و پاکى نیت اوست. و بحق مى توان آن را یکى از مصادیق روشن (لمسجد اسس على التقوى من اول یوم) به شمار آورد.
عنایت امام حسین علیه السلام به آیت الله بروجردی
آیت الله شیخ حسین نوری همدانی نقل می کنند:
یک وقت در محضر آیت الله بروجردی درباره دید چشم بحث شد. ایشان با اینکه سنشان قریب نود سال بود، هیچ وقت احتیاج به عینک پیدا نکرده بودند و دور و نزدیک را بدون عینک می دیدند و در موقع مطالعه هم، هرگز عینک به چشم نمی زدند، می فرمودند:
« من در بروجرد که بودم یک وقت در اثر مطالعه زیاد در چشمم احساس ضعف کردم و درد چشم گرفتم، در بروجرد مراسم مخصوصی روز عاشورا اجراء می گردد، بدین ترتیب که: در نقطه های مختلف شهر گِل درست می کنند و مردم خود را در آن روز با گِل از سر تا پا آغشته می کنند و دسته دسته به عنوان عزاداری حرکت می کنند، من هم یک روز عاشورا، در آن جمع بودم و به قصد استشفاء مقداری از گِل بدن یکی از افراد را گرفته و بر چشم خود مالیدم، چشمم خوب شد از آن تاریخ درد چشم بر من عارض نشده است، ولی تا زمانی که زنده هستم راضی نیستم این موضوع بازگو شود. »
ویژگیهای منحصر به فرد آیت الله بروجردی
۱ . اخلاص:
آیت الله العظمی بروجردی خدا را با تمام وجود باور کرده بود، هر وقت سخن از خدمات ایشان به میان می آمد می فرمودند: اخلص العمل فان الناقد بصیر ۱۲عمل خود را خالص کن زیرا بازرس عمل بسیار بیناست.
۲. آرزوی شهادت:
آن آیت الهی تا دقایق پایانی عمر در اشتیاق شهادت بود . مرحوم آیت الله العظمی گلپایگانی(رحمه الله) می فرمودند :
«مرحوم آیت الله بروجردی بسیار اظهار تأسف میکردند ، به سبب این که با فراهم شدن زمینه شهادت این فیض بزرگ را درک نکردند و به مقام شهادت نایل نشدند .»
۳- برخورداری از الطاف الهی
شهید مطهری میگوید : «روزی بعد از طرح درس فرمود : من توجهی به روایات این مسئله نداشتم ، اما همین امروز صبح قبل از شروع درس یادداشتها را مطالعه می کردم که (ناخواسته) یادداشتهای این بحث آمد جلوی دستم و روایات را خواندم و چه قدر روایات جالبی بود ؛ من این را از الطاف الهی میدانم ، چرا که آیت الله العظمی بروجردی از اول قصد نشر فقاهت برای خدای متعال را داشت.»
۴- سبک ابتکاری : حاج شیخ مجتبی عراقی(رحمه الله)می گوید : «افزون بر بعد معنوی و حالات ملکوتی آن مرحوم، سبک ابتکاری در تدریس و استنباط را داشت که طلاب را جذب می کرد، ایشان هر فرعی را به مبدأ آن بر می گرداند.»
تاسیس مسجد اعظم قم به دستور آیت الله بروجردی
کار ساخت مسجد اعظم قم، در روز یازدهم ذی‌قعده سال ۱۳۷۴ ق مطابق با ۲۱ تیرماه سال ۱۳۳۳ ش همزمان با سالروز ولادت حضرت امام رضا (ع) طی مراسم با شکوهی با حضور آیت اللَّه بروجردی آغاز شد. این مسجد که در حدود یازده هزار متر مربع مساحت دارد، به سبک معماری اسلامی - ایرانی، دارای دو شبستان بزرگ، گنبد عظیم، فضای زیرگنبد و دو گلدسته بسیار مرتفع می‌باشد.
گنبدها، محراب‌ها و ایوان‌های مسجد با کاشی‌های بسیار ظریف و کتیبه‌های زیبایی تزیین شده و شکوه خاصی به آن‌ها بخشیده است. این مکان، در جریان انقلاب بارها محفل مردم و روحانیت انقلابی بود و حضرت امام خمینی در این مسجد چندین سخنرانی مهم و افشاگرانه علیه رژیم پهلوی ایراد کرده بودند. در حال حاضر از این مسجد علاوه بر اقامه نماز جماعت و برگزاری مراسم دعا و اعتکاف و دروس مراجع بزرگوار حوزه علمیه قم، در برپایی تجمعات مذهبی و انقلابی استفاده می‌شود
مشکلات عجیب مسجد قبل از ساخت
یکى از مشکلات مهم احداث مسجد در این نقطه, محدودیت مکانى زمین و ناموزون بودن آن بود. چون به طورى که مشاهده مى شود, مسجد از یک طرف به آستانه مقدسه و از طرف دیگر به ساحل رودخانه محدود است که ضلع غربى آن حدود ۱۲۰ متر وقاعده آن حدود ۱۵ متر مى باشد.
مشکل دیگر وجود خانه هایى بود که در محدوده زمین مسجد قرار داشت که خرید آن ها هزینه زیادى را مى طلبید. اما به دستور آن بزرگوار با مشکلات زیادى همه آن خانه ها خریدارى و رضایت صاحبان آن ها جلب شد. همچنین بیش از ۳۰۰۰ متر از کنار مسجدبالاسر از بیوتات و متعلقات آستانه مقدسه بود که با درایت خاص ایشان در حریم مسجد قرار گرفت.
سرانجام با عنایات الهى و رفع مشکلات یاد شده, نقشه ساختمانى مسجد زیر نظر مهندسان و معماران کارآزموده اى چون مرحوم ((لرزاده)) به طور دقیق و جامع طراحى شد و براساس آن, ساخت مسجد آغاز گردید و پس از شش سال کار متمادى عمده کارهاى ساختمانى آن به پایان رسید و در نیمه اول سال ۱۳۳۹ ه' .ش با اقامه نماز جماعت توسط حضرت آیه الله العظمى بروجردى(ره) افتتاح و مورد بهره بردارى قرار گرفت.
مشخصات و ویژگی های ساختمان مسجد
این مسجد از نظر تزئینات و کاشیکارى و جلوه هاى هنر اسلامى از نمونه هاى بدیع کاشیکارى درقرن اخیر به شمار مى رود. فرشهاى داخل شبستان ها از نوع قالى کرمان است که مخصوص مسجد بافته شده است. مخارج مسجد را عمدتا مردم متدین و تجار خیراندیش جامعه اسلامى به عهده داشتند که مخارج ساختمانى آن را تا روز افتتاح که بالغ بر مبلغ ۶/۰۰۰/۰۰۰ تومان مى شد, تإمین نمودند.
حضرت آیه الله العظمى بروجردى(ره) همواره با اقامه نماز جماعت مغرب و عشإ و همچنین نماز ظهر و عصر در ماه رمضان و برگزارى مراسم مذهبى در شهادت و ولادت ائمه معصومین(علیهم السلام) موجبات رونق هرچه بیشتر مسجد را فراهم نمود.
نگهداری از مسجد اعظم توسط آستانه مقدسه
طبق فرمان مقام معظم رهبرى به تولیت محترم آستانه مقدسه ((مسوولین مربوطه موظفند بدون بهره بردارى و دخالتى درموقوفات مسجد, اقدام به نگهدارى و حفاظت از مسجد و متعلقات آن و تإمین حقوق کارمندان و دیگر مخارج لازم, جهت ایجاد خدمات و تسهیلات براى عموم زائرین بنمایند.)) و لذا هم اکنون این مکان مقدس محیط بسیار مناسبى براى تحصیل دانش پژوهان علوم دینى فراهم شده, به گونه اى که درایام تحصیلى حوزه, اکثر مراجع معظم تقلید در این مکان مقدس تدریس مى نمایند و تعداد کثیرى از طلاب و فضلاى محترم از فیوضات علمى ایشان بهره مند مى شوند.
کتابخانه عظیمی که توفیق افتتاحش نصیب آیت الله بروجردی نشد
پس از شروع بناى مسجد، آیتاللهالعظمى بروجردى به فکر افتادند، این بناى پرشکوه و با عظمت را با تاسیس کتابخانهاى مهم و مجهز تکمیل کنند. اعلام این موضوع و تصمیم ایشان در محافل علمى و دینى، با شور و شعف خاصى استقبال شد.
ایشان در مرحله اول، ۵۰۰ جلد و در مرحله دوم ۲۵۰۰ جلد از کتابخانه شخصى خودشان اهدا فرمودند. سپس بعضى از علما و افراد خیر کتابخانههاى خود را چه شخصا و چه با وصیت، به این کتابخانه تازه تاسیس منتقل کردند.
از جمله آیتالله حاجآقا محمد مقدس اصفهانى (از علماى بزرگوار، پارسا و وارسته اصفهان که مدتى هم در قم از محضر آیتاللهالعظمى بروجردى استفاده کرده بود و مورد احترام عموم علما و فضلاى حوزه به خصوص آیتاللهالعظمى بروجردى بودند) وصیت کردند کتابخانهشان را که در حدود دو هزار جلد کتاب نفیس و متنوع (اعم از چاپى و خطى) بود از اصفهان به قم آورده به این کتابخانه اهدا نمایند.
اما دو نفر بیشترین کتاب را (پس از ارتحال آیتاللهالعظمى بروجردى) به کتابخانه اهدا کردهاند:
یکى آیتالله حاج آقا سیدحسن فرید محسنى اراکى که طبق وصیتشان، کتابهاى چاپى ایشان (حدود دو هزار جلد) به کتابخانه اهدا شد. کتابهاى خطى معظم له هم به آستان قدس رضوى اهدا شده است.
دیگرى مرحوم حاج محمد رمضانى مدیر انتشارات «کلاله خاور» تهران بوده که حدود چهل هزار جلد کتاب چاپى و سنگى بویژه دیوان اشعار فارسى (ایشان اکثر دیوانهاى کوچک و بزرگ را گرد آورده بود که اینک در کتابخانه موجود است) همچنین دوهزار جلد از کتب لاتین به زبانهاى فرانسه، آلمانى، روسى، انگلیسى و ترکى و ارزندهتر از همه بیش از دو هزار جلد کتاب خطى ایشان به کتابخانه اهدا شده است.
در حال حاضر این کتابخانه، ۴۱۷۴ جلد کتاب خطى دارد.
افتتاح کتابخانه
در تاریخ ۲۷ شوال سال ۱۳۸۰ ق (پانزده روز پس از ارتحال معظمله) کتابخانه مسجد اعظم رسما افتتاح شد. البته قرار بود مراسم افتتاح در نیمه شعبان ۱۳۸۰ ق و با حضور ایشان انجام شود اما به علتحادثهاى که براى ایشان پیش آمده و باعثشکستگى در ناحیه پاى ایشان شده بود، افتتاح به روز جمعه هفتم شوال موکول مىشود. صبح روز جمعه در حالىکه همه منتظر تشریف فرمایى ایشان بودهاند، ناگهان به عارضه قلبى دچار شده و حالشان بسیار وخیم مىشود و بعد از چند روز منجر به رحلت ایشان مىشود. سرانجام کتابخانه مسجد اعظم پانزده روز پس از ارتحال ایشان در تاریخ مذکور (۲۷ شوال ۱۳۸۰ ق) که مطابق با ۲۵ فروردین ۱۳۴۰ مىباشد، با حضور آیتالله زاده بروجردى آقا سید محمد حسن افتتاح مىشود