به گزارش پایگاه تخصصی مسجد، بنیاد فارِس‌المؤمنین یک مجموعه غیرانتفاعیِ غیرتجاریِ عام‌المنفعه و
مردم‌نهاد است که به‌همت حجت الاسلام و المسلمین علوی تهرانی
تأسیس شد. غرض ایشان از تأسیس این مجموعه، سازماندهی فعالیت‌های سنتی مسجد برای حضور در جامعه بود.آنچه در ادامه می آید مشروحی است از چگونگی و چرایی تاسیس این بنیاد مردم نهاد.
تاریخچه و فلسفه بنیاد فارِس المؤمنین مسجد حضرت امیر علیه السلام
از مکتب حضرت امیر(ع) تا بنیاد فارِس المؤمنین
بنیاد فارِس‌المؤمنین یک مجموعه غیرانتفاعیِ غیرتجاریِ عام‌المنفعه و مردم‌نهاد است که در سال 1391 به‌همت حجت الاسلام و المسلمین علوی تهرانی تأسیس شد. غرض ایشان از تأسیس این مجموعه، سازماندهی فعالیت‌های سنتی مسجد برای حضور در جامعه بود. سبقه چنین نگاهی به مسجد به دورۀ پدر حجت الاسلام و المسلمین علوی باز می‌گردد که از سال 1348 تا سال 1375 که به رحمت خدا رفتند، در این مسجد سِمت امام جماعت را داشتند. یعنی سابقه بنیاد فارس ـ البته با نام دیگری ـ به حدود پنجاه سال امامت جماعت این دو بزرگوار در مسجد برمی‌گردد.
تأمین محتوای برنامه‌ها و اجرای فعالیت‌های مسجد، دو دلیل تشکیل این بنیاد است. مجموعه فارس به شکل کنونی، در سال90 راه‌اندازی شد؛ هر چند سابقه آن ـ همان‌طور که بیان شد ـ به بیش از چهار دهه قبل بازمی‌گردد؛ یعنی از سال 1351 که در کنار مسجد حضرت امیر، مجموعه‌ای به نام «مکتب حضرت امیر» بود که مرحوم آیت الله علویِ پدر آن را راه‌اندازی کرده بودند.
چرا بنیاد فارِس؟
ساختمان چهارطبقه‌ای در جنب مسجد حضرت امیر هست یا بهتر بگوییم بود که در آنجا به مدت 24 سال فعالیت‌هایی که امروز با نام بنیاد فارس‌المؤمنین شناخته می‌شود، به اسم مکتب حضرت امیر انجام می‌شد؛ منتها با تفاوت‌هایی از قبیل اینکه مجموعه ثبت شده نبود.
از سال 75 و در پی دو اتفاق، وقفه‌ای در فعالیت‌های فرهنگی مسجد حضرت امیر رخ داد. اول آنکه در آن سال مرحوم آیت‌الله علوی تهرانی به رحمت خدا رفتند و مسجد از نسلی به نسل دیگر منتقل شد و دیگری، غصب مسجد بود.
در سال 75 چه اتفاقی افتاد؟
در سال 75 عده‌ای که مدعی بودند بانی مسجد هستند، ساختمان جنب مسجد حضرت امیر را که مجموعه «مکتب حضرت امیر» در آن بود، تصرف کردند. پنج سال دوندگی و پیگیری حجت الاسلام و المسلمین علوی تهرانی نهایتاً به این جملات منتهی شد که: با اینها درگیر نشوید، اصلاً فرض کنید این ساختمان را نداشتید... و این‌چنین یک ساختمان چهار طبقه که وقف مسجد بود و در آن فعالیت‌های فرهنگی فراوانی انجام می‌شد، غصب و فعالیت‌ها تعطیل شد.
این موضوع و نیز اصرار مردم، از دلایل اصلی شکل‌گیری بنیاد فارس با ساختار حقوقی در سال 1390 بود. مردم فهمیده بودند که چون مسجد در موضوعات وقفی رها است، اگر چیزی به نام مسجد باشد، راحت می‌شود آن را تصرف کرد. به همین دلیل با اصرار مردم و همت حجت الاسلام و المسلمین علوی به سمت ثبت بنیاد رفتیم تا اموال آن بر پایه حقوقی محکمی، از آنِ مسجد بماند. از سال 75 تا سال 90، مکتب حضرت امیر اجاره‌نشین شد و کلاس‌های آن در ساختمان‌های مختلف برگزار می‌شد. پانزده سال دربه‌دری و سختی اهالی مسجد که مکتب را ملجأ و مأوای فرهنگی و حتی آموزشی‌شان می‌دانستند، در تلاش برای ثبت بنیاد بی‌تأثیر نبود.
به هر صورت حجت الاسلام و المسلمین علوی این مجموعه را در کنار مسجد به‌عنوان خواهرخوانده قرار داده‌اند و حالا به اصطلاح عرفی، بنیاد، وقف موضوع فعالیت می‌باشد.
درباره موضوع ثبت حقوقیِ مجموعه فارس این نکته را هم باید اضافه کرد که همین شاخصه تفاوت اصلی این مجموعه با مکتب امیر و شاید مجموعه‌های کوچک مساجد دیگر است. تفاوت فعال فرهنگی در دهه‌های گذشته با این دوره در این است که آن زمان نیاز به هیچ مجوزی برای فعالیت‌های مسجد نبود و مساجد در حقیقت یکه‌تاز بی‌رقیب عرصه فرهنگ بودند. هر مسجدی هر کاری می‌خواست، می‌توانست انجام بدهد. ولی کم‌کم با ورود تکنولوژی، بحث سازماندهی فعالیت‌های سنتی مطرح شد و همه به شکل سیستماتیک درآمدند.
به علت به‌روز نشدن، مساجد در رقابت فرهنگی با مجموعه‌های خارج از مسجد شکست خوردند و نهادهای دیگر متولی فرهنگ جامعه شدند.
آن موقع صدقات، پرداخت آنلاین نداشت و وقتی صدقه آنلاین می‌شود، شما نمی‌توانید به مردم بگویید صدقات‌تان را به منِ مسئول مسجد تحویل دهید. این کار نیازمند ابزار و ادواتی است که خود نیز نیازمند مجوز است؛ و این مجوز، نیازمند یک مجموعه و نهادی است که ثبت شده باشد.
در چنین وضعیتی طبیعتاً هر مسجدی از جمله مسجد حضرت امیر، نمی‌توانست به‌تنهایی این کارها را انجام دهد. به همین دلیل به سمت تأسیس خواهرخوانده مسجد، یعنی بنیاد فارس رفتیم.
فلسفه ایجاد بنیاد فارس المؤمنین مسجد حضرت امیر علیه السلام
دلایل اصلی ایجاد بنیاد فارس، علاوه بر محدودیت‌هایی که در قسمت تاریخچه بنیاد ذکر شد، عبارتند از:
1. جلب اعتماد مردم؛
2. تفکیک و دسته‌بندی فعالیت‌های مالی مسجد؛ بدین معنی که دریافت وجوهات، نذور و هدایای مردم طبق یک نظام مالی در راستای هدف خیّر طبقه‌بندی شود. امور مالی مربوط به صندوق قرض‌الحسنه، در یک نظام مالی و نذور مردم در صدقات و امور تبلیغی و سایر موارد نیز هر کدام جدا سازماندهی شوند؛
3. سازماندهی تمام فعالیت‌های مسجد در امور خیریه، فرهنگی، آموزشی، تبلیغی و...؛
4. سازماندهی دریافت مجوزهای مختلف؛ زمانی مساجد فعالیت‌هایی در عرصه خیریه و قرض‌الحسنه داشتند که کسی به آن کاری نداشت. اما حالا فعالیت‌های مالی مساجد رصد می‌شود و مجوز می‌خواهد. زمانی مساجد برای کودکان کلاس می‌گذاشتند، ولی الان با وجود مهدکودک‌ها که با بهزیستی همکاری می‌کنند و متولی دارند، مجالی به مسجد نمی‌رسد. لذا لازم است مساجد در ساختار قانونی جامعه فعالیت کنند تا اقبال بیشتری به آنها شود. یا زمانی در مساجد به‌راحتی فعالیت قرآنی صورت می‌گرفت، اما اکنون سازمان تبلیغات وجود دارد که چنانچه مجوز داشته باشید، برای شما امکاناتی فراهم می‌آورد و در حقیقت این مجموعه فعالیت‌های مسجد را در این زمینه پوشش می‌دهد.
خدمات متقابل مسجد و بنیاد فارس
فلسفه شکل‌گیری و اداره بنیاد به صورتی است که به قول حجت الاسلام و المسلمین تهرانی «این‌همانی» است؛ اما در واقع نظام جذب این دو «جذب دوگانه» در یک واحد است.
برای مثال فرض کنید بنیاد چهل دوره مهارتی در زمینه‌های مختلف برای بانوان برگزار می‌کند. شاید تیپ فکری و ظاهری بسیاری از این بانوان با فضای مسجد سازگار نباشد، اما به واسطه ارتباط با بنیاد، با مسجد نیز ارتباط پیدا می‌کنند. در حقیقت امکاناتی که بی‌شائبۀ سود و ... مسجد از طریق بنیاد برام مردم فراهم می‌آورد، آنها را به سمت مسجد هم می‌کشاند.
خانمی چند وقت قبل به بنده می‌گفت: تعجب می‌کنم شما با این مبلغ اجازه شرکت در دوره مهارت خیاطی را می‌دهید، حال آنکه بیرون، هزینه آن فلان مقدار است. ما به‌عنوان مسجدی‌های بنیاد فارس به او می‌گوییم: ما مجموعه و مؤسسه غیرانتفاعی هستیم و همین مبلغ را هم به قصد تأمین هزینه‌های ضروری می‌گیریم. این برخورد باعث می‌شود نگاه مثبتی در ذهن او شکل گیرد و جهت شرکت در نماز و مراسم مذهبی، در مسجد حضور یابد.
از آن سو مسجد تریبون دعوت و تبلیغات بنیاد فارس است. به این ترتیب «این‌همانی» معنی می‌شود.
اعتمادسازی و نتیجه آن
شب‌های احیاء، اجلاس سالیانه مسجد و بنیاد فارس تشکیل می‌شود و حجت الاسلام والمسلمین علوی تهرانی در این شب‌ها گزارش فعالیت‌های یک ساله در عرصه‌های مختلف خدمت‌رسانی بنیاد را خدمت مردمی ارائه می‌کند که جمعیتشان گاه به پنجاه هزار نفر هم می‌رسد. همین شفاف‌سازی است که علاوه بر توده مردم، وزیر و استاد دانشگاه را به مسجد حضرت امیر می‌کشاند.
برای مثال یکی از وزرای دولت آقای روحانی ـ که شاید دوست نداشته باشد نامش را ببرم ـ به اینجا می‌آید و میان مردم می‌نشیند و می‌گوید: من از دوره دانشجویی اینجا می‌آمدم و این‌گونه نیست که الان که وزیر هستم، اینجا بیایم. من از اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 در درس‌های مرحوم آیت‌الله علوی شرکت می‌کردم.
این حرکت آن وزیر نشان می‌دهد اعتمادسازی در مسجد چگونه یک فرد را ـ در هر پست و مقامی که باشد ـ به مسجد می‌کشاند.
از استادان دانشگاه و چهره‌های ماندگار، آقای دکتر تجلیل، استاد ادبیات فارسی دانشگاه تهران، آقای دکتر مهدی محقق و مرحوم آقای دکتر کاردان، اینها همه مسجدی‌های ما بودند و هستند و به‌واسطه حضور این بزرگان، شاگردهای آنها هم که از نخبگان جامعه هستند، در مسجد حضرت امیر حضور می‌یابند.
هزینه‌های بنیاد فارس
هزینه‌های مسجد فقط از شیوه تبرعی و کمک‌های مردمی تأمین می‌شود.
بنیاد فارس با کمک افرادی اداره می‌شود که درآمد متوسطی دارند و جزء طبقه متوسط جامعه هستند. جوانی را می‌شناسم که ماهی دو هزار تومان به حساب می‌ریزد و بنده از روی صورت‌حساب‌های بانکی، مبالغ واریزی او را دیده‌ام. جدیداً هفت تومان در ماه می‌ریزد. برایم خیلی جالب است که با توجه به توانش، همین مقدار اندک را واریز می‌کند. در میان کسانی که به بنیاد کمک می‌کنند، افراد متمول نداریم؛ چون متمولین با ما حال نمی‌کنند!
هزینه دریافتی از کلاس‌هایی که در بنیاد برگزار می‌شود، فقط اجاره این مکان را تأمین می‌کند. استادان حق‌الزحمه‌ای بابت تدریسشان دریافت نمی‌کنند؛ چراکه از بدنه مسجد هستند و نیتشان مادی نیست. جدای از جفایی که با غصب آن ساختمان در حق مسجد صورت گرفت، ما از تعامل با اداراتی مثل اداره برق واقعاً ناامیدیم. بارها شنیده‌اید که هزینه برق مساجد باید رایگان باشد، اما اداره برق این منطقه همین چند روز پیش مثل هر ماه هزینه دومیلیونی روی دست مسجد گذاشت. تا می‌گوییم این کار خلاف قانون است، می‌گویند: دو طبقه‌ای که داخل مسجد برای کلاس‌هایتان ساخته‌اید، زیرمجموعه مسجد محسوب نمی‌شود.
ساختار سازمانی بنیاد فارس
یادداشت شفاهی محمد مهدی دبیری مدیر بنیاد فارس المومنین علی السلام
ساختار سازمانی بنیاد فارس دو بخش اصلی دارد: بخش عام‌المنفعه و بخش فرهنگی.
1. بخش عام‌المنفعه
بخش عام‌المنفعه سه زیرمجموعه را در بر می‌گیرد: الف) خیریه، ب) قرض‌الحسنه، ج) کارآفرینی.
الف) واحد خیریه
در قسمت خیریه بنیاد فارس، خانواده‌های نیازمند تحت پوشش قرار می‌گیرند که اکثر این عزیزان از قسمت‌های پایین شهر و نیازمندان محله امیرآباد هستند. روند جذب و شناسایی‌شان در مسجد بدین‌گونه صورت می‌پذیرد که: یک اتاقک پیش‌ساخته در مسجد ایجاد شده است که دوستان به آنجا راهنمایی می‌شوند. پذیرش اولیه همانجا صورت می‌پذیرد و بعد، آن عزیز را مرخص می‌کنند و با اطلاعاتی که از آنان گرفته شده، کمک‌رسانی کریمانه به آنان شروع می‌شود.
جنبه دیگر فعالیت خیریه بحث ارتزاق نیازمندان است. برای مثال در یک روز در ماه یا به مناسبت‌های مذهبی و ملی، در سالن طبقه اول که بابتش دو و نیم میلیون تومان پول برق از مسجد می‌گیرند، به خانواده‌های تحت پوشش که حدوداً دویست خانوار هستند، ارزاق هدیه می‌شود.
این ارزاق دو نوع است: سبک و سنگین. ارزاق سنگین در ماه رمضان و نوروز و عید غدیر به نیازمندان داده می‌شود. ارزاق سبک مقداری برنج و روغن و گوشت یا مرغ است که به‌صورت ماهانه تقدیم آنان می‌شود.
فرایند تحقیق برای راستی‌آزمایی خانوارها این‌گونه است که پس از مراجعه، پذیرش می‌شوند و پس از پذیرش، در مسجد فرمی را پر می‌کنند. مصاحبه اولیه هم همانجا صورت می‌پذیرد و بعد مستمند را به واحد تحقیق هدایت می‌کنند. آنجا پس از گرفتن نشانی، فرایند تحقیق را صورت می‌دهند. واحد تحقیق به منزل فرد نیازمند می‌روند و تحقیقاتشان را با حفظ آبروی فرد، کامل می‌کنند. سپس وارد سیر حمایتی و توانمندسازی می‌شوند. پرونده این بزرگواران مستمند از واحد تحقیق به شورای خیریه می‌رود و آنجا مصوب می‌شود که چه نوع کمکی به او تعلق می‌گیرد. ارزاق ماهیانه، تأمین هزینه تحصیل یا درمان، از میان اینها با توجه به پرونده، یک یا دو گزینه برای مستمند در نظر گرفته می‌شود.
در زمینه توانمندسازی ارتباط بین واحد‌ها، بسیار راهگشا است. برای مثال یک نیازمند را که خواهان کار بود، از طریق واحد کارآفرینی به پرستاری یک خانم پیرزن که از مسجد بنا به اعتمادش درخواست پرستار کرده بود، فرستادیم. به این ترتیب هم مشکل آن خانم مسن حل شد و هم آن نیازمند توانمند شد و از لیست نیازمندان تحت پوشش مسجد خارج گردید.
روی این مسائل در شورای راهبردی خیریه کار شده که ترکیبی از هیئت‌امناء و دست‌اندرکاران واحد خیریه است که اساس آن دانش و تجربه نانوشته در طول نیم قرن فعالیت مسجد است.
پس از تصویب شورای خیّرین، پرونده به بخش تأمین و تخصیص منابع می‌رود و آنجا مشکل شخص برطرف می‌شود.
بنیاد فارس در مباحث مالی دو واحد دارد: واحد تأمین منابع و واحد تخصیص منابع.
تخصیص واحدی است که زمان و میزان ارزاق را مشخص می‌سازد که اطلاعات راهبردی را تشکیل می‌دهد.
شورای خیریه یک شورای راهبردی هم دارد که مباحث کلان توسعه و ارتقای برنامه‌های خیریه را مدنظر قرار می‌دهد. شورای خیریه و راهبردی به یکدیگر بسیار نزدیک هستند، ولی نمی‌شود آنها را تلفیق کرد.
بنیاد برای دریافت نذور، حساب بانکی دارد که افراد می‌توانند با سیستم کاملاً الکترونیک، نذور خود را اهدا کنند. البته به همان شیوه سنتی صندوق صدقات نیز دوستان می‌توانند کمک‌های خود را تقدیم مسجد کنند. در طول سال از طریق همین مسیرها، حدود سی تا چهل هزار نفر به ما کمک می‌کنند. مقدار کمک‌ها، پنج و ده هزار تومان است. رونق و برکت در همین اموال اندک است؛ چون از مال حلال جمع می‌شود.
ب) واحد قرض‌الحسنه
واحد دوم قرض‌الحسنه است که مختص آبرومندانی است که دستشان به دهانشان می‌رسد و می‌توانند قسط بدهند. بنیاد بدون کارمزد به آنها وام می‌دهد و سقفش هم فعلاً یک میلیون تومان است. از سال مهر 93 تا به امروز، حدود سیصد وام به این عزیزان داده شده است. در اینجا نیز واحد تحقیق وارد عمل می‌شود و اسناد و مدارک را تکمیل می‌کند و با ضمانت محکم، وام داده می‌شود. البته بنیاد اولویت‌هایی در این باره دارد که به ترتیب عبارتند از: درمان، تحصیل، جهیزیه، ازدواج و مسکن.
بحث ستادی قرض‌الحسنه در ساختمان بنیاد فارس و بحث صفی آن در مسجد توسط دو نیروی مالی انجام می‌شود که مدیر آن بدون حقوق و نیروی کارمندش با آنکه فوق‌لیسانس دارد و حافظ کل قرآن است، با حداقل حقوق برای مسجد کار می‌کنند.
ج) واحد کارآفرینی
قسمت سوم کارآفرینی است. کارآفرینی به معنی بانک اطلاعاتی است که نیروی کار را به یابنده کار معرفی می‌کند.
کار این بخش بسیار سخت است. بنیاد بنا به دلایلی هنوز نتوانسته بخش کاریابی را درست سازماندهی کند. یک علتش آن است که اگر این بخش بُعد تبلیغاتی پیدا کند، هر روز محل تجمع بیکاران می‌شود و برای بنیاد با این محدودیت امکانات، مراجعه صاحبان کار و ... دشوار می‌شود.
2. بخش فرهنگی
بخش فرهنگی خود، به سه بخش تقسیم می‌شود: الف) واحد پژوهش، ب) واحد آموزش و تربیت، ج) واحد رسانه.
الف) واحد پژوهش
در واحد پژوهش بنیاد، گروه‌های پژوهشی مستقر هستند که مطالعه درباره مباحث فرهنگی، مذهبی و حوزه دین را زیر نظر حجت الاسلام والمسلمین علوی تهرانی بر عهده دارند. این گروه‌ها عبارتند از: گروه‌های قرآن و حدیث، تاریخ و سیره، کلام و اعتقادات، اخلاق و تربیت، فقه و احکام، فرق و ملل و سبک زندگی.
واحد پژوهش سه بخش به‌عنوان زیرمجموعه در خود دارد: گروه‌های پژوهشی، کتابخانه، انتشارات.
این واحد پنج سال است که فعالیت خود را آغاز کرده و هنوز فرایندش کامل نشده است که به انتشار عمومی برسد، ولی آثار گروه‌های تحقیقی در واحد آموزش و تربیت و در دوره‌های مختلف آموزشی عرضه می‌شود.
واحد کتابخانه، دوازده‌هزار جلد کتاب دارد که کتابخانه آبا و اجدادی حجت الاسلام والمسلمین علوی است که در اختیار مسجد قرارگرفته است و عده‌ای از جوانان مسجدی به صورت رایگان در حال دیجیتال کردن سیستم این کتابخانه برای استفاده واحد پژوهش هستند.
ب) واحد آموزش و تربیت
واحد آموزش و تربیت نیز چند بخش دارد:
ـ دوره‌های تعلیمی: در دوره‌های تعلیمی همان خروجی واحدهای پژوهشی مورد استفاده قرار می‌گیرد و تدریس می‌شود.
آموزش‌های قرآنی: در بخش آموزش‌های قرآنی در حوزه علوم قرآنی، حفظ، قرائت، ترجمه، تدبر و تفسیر کار می‌شود که در چند زیرشاخه این فعالیت‌ها به انجام می‌رسد:
ـ بخش مرکز رشد کودکان، نوجوانان و جوانان
ـ بخش دوره تربیت مربی کودک، نوجوان و جوان
ـ بخش دوره‌های مهارتی
مرکز رشد کودکان بنیاد، همان مهدکودک مسجد حضرت امیر است. اما اسمش مرکز رشد است؛ زیرا نگاهی که آنجا وجود دارد، بر مبنای دانش، ارزش، بینش و ورزش است؛ یعنی نگاهش نگاهِ نگهداری نیست.
ج) واحد رسانه
فعالیت بنیاد فارس المؤمنین در واحد رسانه و تبلیغات، فعالیت‌های حوزه فیلم‌برداری و تدوین و ارائه محصولات در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی در قالب سایت و غیره را بر عهده دارد.
فضای رسانه‌ای بنیاد بسیار مورد استقبال کاربران فضای مجاز قرار گرفته و بنیاد فارس از این طریق، پخش زنده جلسات شب‌های قدر یا مناسبت‌های مذهبی را در سایت قرار داده است که حدود چهل هزار نفر در حال استفاده از آن هستند.
در مجموع می‌توان گفت که با مراجعه روزانه سیصد نفر به کلاس‌ها و دوره‌های بنیاد فارس، این پتانسیل در منطقه امیرآباد فراهم آمده که در صورت همکاری دستگاه‌های اجرایی و خدماتی، بنیاد فعالیت خود را بیش از اینها گسترش دهد و چراغ مسجد را در شلوغی و تاریکی تهران بزرگ روشن نگاه دارد.