به گزارش خبرگزاری فارس
از اصفهان هر کدام از مساجد اصفهان نقش زیبایی از معنویت آمیخته به هنر
ناب ایرانی را در معماری خود به نمایش گذاشته‌اند، از مسجد امام (ره) و
مسجد شیخ لطف‌الله در میدان نقش جهان گرفته تا مسجد جامع و علی قلی آقا که
هر کدام پرنده خیال گردشگران را در رویای آسمانی شدن پرواز می‌دهند و بر
چشمان گردشگران نقش آرامش خیال می‌نشانند.
در این میان مسجد جامع اصفهان نه تنها قدیمی‌ترین بلکه از جمله کهن‌ترین
بناهای تاریخی اصفهان است که با نمای آجری خود و یادگارهایی از دوران‌های
مختلف تاریخی تحسین همگان را برانگیخته است.
بنای فعلی این مسجد را متعلق به دوره سلجوقی می‌دانند و تعمیرات و
الحاقات آن به دوران‌های بعد به ویژه عصر صفویان مربوط می‌شود اما در
کاوش‌های باستان‌شناسی آثاری از مراحل قبل از سلجوقی هم بدست آمده که به
دوران آل‌بویه و قرن سوم هجری باز می‌گردد و حتی در همین کاوش‌ها آثار قبل
از اسلام نیز کشف شده است.
مسجد دارای ورودی‌های متعدد است که هر کدام فضای مسجد را به بخش‌هایی از
پیرامون آن مربوط می‌کند اما تمام این ورودی‌ها در یک زمان ساخته نشده‌اند و
هر یک در مقطعی از تاریخ و در ارتباط با ساختمان درون و بیرون بنا به وجود
آمده‌اند.
همچنین گذرها و معابری که در گرداگرد مسجد وجود دارند بیانگر ارتباط گسترده‌ای است که مسجد با بافت قدیم شهر دارد.
* موزه‌ای از 15 قرن دوران اسلامی
مسجد جامع اصفهان با نقشه چهار ایوانی بنا شده و می‌توان آن را موزه‌ای
از آثار هنری و معماری 15 قرن دوران اسلامی به شمار آورد، علاوه بر این
آثاری از دوران‌های مختلف در این مسجد موجود است که به واقع آن را در فهرست
ارزشمندترین آثار تاریخی جهان قرار می‌دهد.
با توجه به منابع و مآخذ مختلف این نکته مشخص می‌شود که مسجد جامع در طول
زمان به سبب آتش سوزی و جنگ‌های متعدد و ناآرامی‌های دوران‌های مختلف آسیب
فراوان دیده و دوباره بازسازی و مرمت شده است.
* رواج شیوه مسجد سازی ایرانیان از مسجد جامع
چهار ایوان اطراف مسجد مشخص کننده شیوه مسجد سازی ایرانیان است که پس از احداث آن در سایر مساجد نیز رواج یافته است.
این ایوان‌ها که به نام‌های صفه صاحب در جنوب، صفه درویش در شمال، صفه
استاد در مغرب و صفه شاگرد در مشرق نامیده می‌شوند با تزئینات مقرنس‌کاری و
کاربندی یکی از فنون بسیار جالب معماری ایران را نشان می‌دهد.
* بخش‌های مختلف مسجد جامع اصفهان
بنای کنونی مسجد جامع اصفهان شامل بخش‌های زیر است:
شبستان مسجد: این شبستان که بر ستون‌های مدور استوار است با گچ‌بری‌های بسیار زیبا تزئین شده است و مربوط به عصر دیلمیان است.
گنبد و چهل ستون‌های اطراف شبستان در ایوان جنوبی مسجد واقع و در فاصله سال‌های 465تا 485هجری قمری بنا شده است.
این گنبد که در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی و وزارت خواجه نظام الملک ساخته شده از نمونه‌های نادر ساختمان‌های عصر سلجوقی است.
ایوانی که در جلوی این گنبد آجری واقع شده در اوایل قرن ششم هجری بنا
گردیده و سقف آن از مقرنس‌های درشت ترکیب شده است و دارای زیباترین
طرح‌های تزئینی ساخته شده از آجر و گچ است .
گنبدی که در بخش شمالی حیاط مسجد واقع شده قرینه گنبد خواجه نظام الملک
است و احداث آن را به ابوالغنائم تاج الملک یکی دیگر از وزرای عصر سلجوقی
نسبت می‌دهند.
ایوان معروف به صفه صاحب نیز در دوران سلجوقی ساخته شده و تزئینات آن مربوط به عصر قره قویونلو و صفوی است.
در این قسمت کتیبه‌هایی از دوران‌های مختلف از جمله صفویان به چشم می‌خورد.
ایوان غربی معروف به صفه استاد در عصر سلجوقی بنا شده و در دوره صفویان با کاشی‌کاری تزئین شده است.
در این صفه علاوه بر خطوط ثلث و نستعلیق که در زمان سلطنت شاه سلطان حسین
کتابت شده عباراتی به خط بنایی بسیار زیبا و با امضاء محمد امین اصفهانی
نوشته شده است.
با مطالعه این عبارات و دقت در خطوط بنایی این ابیات بسیار زیبا مشخص می‌شود:
چون نامه جرم ما بهم پیچیدند بردند و به میزان عمل سنجیدند
بیش از همه کس گناه ما بود ولی ما را به محبت علی بخشیدند
روبروی این ایوان صفه شاگرد قرار دارد که در عصر سلجوقی بنا شده و در دوران حکومت ایلخانان و صفویه تزئیناتی به آن اضافه شده است.
این ایوان فاقد تزئینات کاشی‌کاری است و با مقرنس‌های آجری تزئین شده است.
در این ایوان سنگ مرمر یکپارچه نفیسی است که در اطراف و بالای آن لوحه‌ها و کتیبه‌هایی نوشته شده است.
در منتهی‌الیه ضلع شرقی مسجد جامع، صفه عمر واقع شده که کتیبه تاریخی هلال ایوان در آن به سلطنت سلطان محمود آل مظفر اشاره می‌کند.
در شمال ایوان استاد شبستان کوچکی قرار دارد که زیباترین محراب گچ بری مسجد را در بر دارد.
* شبستان الجایتو، گوهری تابناک با شهرتی جهانی
این شبستان که به مسجد الجایتو نیز معروف است دارای محرابی است که به
مثابه گوهری تابناک از هنر ایرانی در جهان از شهرتی عظیم برخوردار است و بر
این محراب زیبا نام سلطان محمد خدابنده ایلخان مشهوری که قبل از تشرف به
اسلام لقب الجایتو را داشت و بعد از مسلمان شدن خود را خدابنده نامید به
چشم می‌خورد.
زیباترین منبر منبت‌کاری موجود در مسجد جامع اصفهان نیز در این شبستان قرار دارد که سال ساخت آن ذکر نشده است.
از مسجد اولجایتو به شبستان زمستانی بیت الشتاء می‌رسیم که کتیبه سر در
آن در زمان تیموریان به دستور عماد بن مظفر ورزنه‌ای ساخته شده و به همین
علت به شبستان عماد نیز معروف است.
این شبستان با شکوه دارای ستون‌های قطور کوتاه و اتاق‌های خیمه‌ای شکل
است و در وسط هر چشمه طاق یک قطعه سنگ مرمر شفاف نصب شده که نور شبستان را
تأمین می‌کند.
شبستان جنوب شرقی مسجد که به احتمال قوی کتابخانه عظیم و مشهور خواجه
نظام الملک را در بر داشته در بمباران شهر اصفهان تخریب گردیده که بار دیگر
به شیوه اول بازسازی شده است.
* افسانه زندگی عهد سلجوقیان
این اثر نفیس وبا شکوه به علت در برداشتن نمونه‌های گوناگون ادوار مختلف
اسلامی از نظر فنی و هنری اهمیت بسیاری داشته و از شهرت جهانی برخوردار
است.
به طور کلی به همان اندازه که میدان نقش جهان و عمارات تاریخی اطراف آن
یادآور معماری و هنر دوران صفوی است مسجد جمعه و محلات پیرامون آن افسانه
زندگی در عهد سلجوقیان و روزگار پیش از آن را بیان می‌دارد.