پایگاه تخصصی مسجد: به‌طور قطعی باور به جایگاه منحصربه‌فرد مسجد در دستیابی نظام اسلامی به اهداف و آرمان‌های بلند خود، نخستین شرط در احیاء کارکردهای مسجد است. در این میان، امام جماعت مسجد به تعبیر رهبر معظم انقلاب «مدیر طبیعی مسجد» است و به‌عنوان محور مسجد نقش بسیار مهمی را در راهبری تحقق مسجد طراز اسلامی برعهده دارد. در نوشتار پیش‌رو که تلخیصی از مقاله «مسجد طراز نظام اسلامی» به قلم حجت‌الاسلام حمیدرضا مهدوی ارفع است، ویژگیهای امام جماعت مسجد طراز اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است.
در سند «چشم‌انداز مساجد جمهوری اسلامی ایران در افق ۱۴۰۴ هجری شمسی»، پیرامون شاخصه‌های امام جماعت مطلوب چنین آمده است: «برخورداری از ائمّه جماعاتی عالم، اندیشمند، پارسا، آگاه به مسائل روز، آشنا به فنون مشاوره و مدیریّت و دارای روحیّه ارتباطی مردمی گسترده».
همچنین مقام معظّم رهبری نیز در پیام به اجلاس نوزدهم نماز می‌فرمایند: «روحانی پرهیزکار، کارشناس و دلسوز در مسجد، همچون پزشک و پرستار در بیمارستان، روح و مایه حیات مسجد است».
بر این اساس به نظر می‌رسد که مهمّترین مرحله در ترسیم سیمای مسجد طراز اسلامی؛ پس از بررسی و درک عمیق نقش منحصربه‌فرد مسجد در تعالی فرهنگ جامعه دینی و پیشبرد اهداف انقلاب و نظام اسلامی، همانا احصاء و تبیین شاخصه‌های امام جماعت چنین مسجد نمونه‌ای است؛ زیرا به همان میزان که اصل تأسیس مسجد در یک منطقه جغرافیایی در تأمین سختافزار هدایت ضرورت دارد، وجود روحانی شایسته و طراز نظام اسلامی برای امامت و مدیریّت آن در بُعد نرم‌افزاری ضروری است. به تعبیر رهبر انقلاب «نخستین مطلب مهمّ، بنای مسجد و حضور روحانی شایسته در آن است».
دکتر رسول عبّاسی در کتاب «مسجد طراز اسلامی» شایستگیهای امام جماعت را به چهار مؤلّفه کلّی تقسیم نموده است که عبارتاند از:
۱. «هدفداری»؛
۲. «فضائل اخلاقی»؛
۳. «دانش و مهارت‌ها»؛
۴. «تمایل».
علاوه بر ویژگیهای مذکور، شاخص‌ها و خصوصیّات دیگری نیز از امام جماعت مسجد طراز انتظار می‌رود که عبارتاند از:
۱. مقبولیّت اجتماعی
پیشوایان اسلام بر مقبولیّت امام جماعت و اینکه او مورد رضایت و پذیرش نمازگزاران باشد، تأکید فراوان نمودهاند. رسول مکرّم اسلام(ص) میفرماید: «ثَمَانِیَةٌ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ لَهُمْ صَلَاةً الْعَبْدُ الْآبِقُ حتّی یَرْجِعَ إِلَی مَوْلَاهُ وَ النَّاشِزُ عَنْ زَوْجِهَا وَ هُوَ عَلَیْهَا سَاخِطٌ وَ مَانِعُ الزَّکَاةِ وَ إِمَامُ قَوْمٍ یُصَلِّی بِهِمْ وَ هُمْ لَهُ کَارِهُونَ...؛ هشت طایفه‌اند که خداوند از آنها نمازی را نمی‌پذیرد: بنده فراری تا وقتی که به سوی مولایش برگردد، زن ناشزه‌ای که همسرش بر او خشمناک باشد، منع‌کننده زکات، امام [جماعت] قومی که نماز بخواند با اینکه مردم از وی کراهت داشته باشند و ...».
رحیم نوبهار، با استناد به همین شاخص، معتقد است که باید انتخاب امام جماعت مسجد به مردم ـ اعمّ از همسایگان و مجاوران مسجد ـ واگذار شود. «واگذار نمودن انتخاب امام جماعت مساجد به مردمى که مجاور و همسایه مسجد هستند، سبب می‌شود تا مردم کسى را که به‌طور واقعی دوست می‌دارند، به امام جماعت برگزینند. ضمن اینکه به‌طور معمول شناخت مردم به دلیل ارتباط نزدیک با افراد، واقعی‌تر و درصد خطاى آن از مرکزى که بخواهد در این باره تصمیم بگیرد، کمتر است. این امر همچنین، نظام اسلامی را از وجود مرکزى که بخواهد در این باره تصمیم‌گیرى کند، بی‌نیاز می‌سازد».
۲. توجّه به وظایف امام جماعت
امام جماعت علاوه بر مدیریت صحیح مسجد و اقامه نماز جماعت، لازم است مواردی را مدّنظر قرار دهد:
مراعات اوقات نمازگزاران و حال ضعیفان
امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إِذَا کُنْتَ إِمَاماً أَجْزَاَتْکَ تَکْبِیرَةٌ وَاحِدَةٌ لِأَنَّ مَعَکَ ذَا الْحَاجَةِ وَ الضَّعِیفَ وَ الْکَبِیر؛ هرگاه امام جماعت بودی، یک اللهاکبر برای تو کافی است؛ زیرا افرادی که کار دارند یا ضعیف و پیر هستند با تو هستند».
امیر مؤمنان(ع) می‌فرمایند: «آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَیْهِ حَبِیبَ قَلْبِی اَنْ قَالَ: یَا عَلِیُّ إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَکَ...؛ آخرین سخنی که با آن از محبوب قلبم جدا شدم، این بود که فرمود: یا علی! به هنگام نماز [جماعت]، نمازی متناسب به حال ضعیف‌ترین کسی که به تو اقتدا کرده است، بخوان».
در روایت دیگری رسول خدا(ص) می‌فرمایند: «مَنْ أَمَّ قَوْماً فَلَمْ یَقْتَصِدْ بِهِمْ فِی حُضُورِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکُوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ وَ قِیَامِهِ رُدَّتْ عَلَیْهِ صَلَاتُهُ وَ لَمْ تُجَاوِزْ تَرَاقِیَهُ وَ کَانَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةَ أَمِیرٍ جَائِرٍ مُتَعَدٍّ لَمْ یَصْلُحْ لِرَعِیَّتِهِ وَ لَمْ یَقُمْ فِیهِمْ بِأَمْرِ اللَّهِ؛ کسی که امامت گروهی را به عهده گیرد و در حاضر شدن [برای نماز] و قرائت و رکوع و سجده و نشستن و برخاستن خود، راه اعتدال و میانه را در پیش نگیرد، نمازش مورد پذیرش نخواهد بود و از کتف‌های او تجاوز نمی‌کند و جایگاه چنین امامی نزد خداوند همچون جایگاه سلطان ستمگر و تجاوزگری است که برای اصلاح رعیّت خود تلاش ننموده و فرمان الهی را در میان آنان به پای نداشته است».
تعیین ساعتی مشخص برای حلّ مشکلات
اگرچه اجرای این برنامه در همه مساجد ضروری نیست؛ امّا مناسب است امام جماعت با توجّه به نیاز محلّ، ساعتی را به صورت روزانه یا هفتگی در مسجد حضور یابد و به سؤالات پاسخ گفته و به رفع مشکلات فردی و اختلافات خانوادگی بپردازد و در صورت نیاز با مراکز حوزوی و متخصّصان در تماس باشد تا سؤالات به خوبی پاسخ داده شود.
منابع:
۱. پیام مقام معظّم رهبری به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز، 20/07/1389.
۲. ویژگیهای امام جماعت موفّق، مجلّه مبلّغان، شماره مرداد 138، ص32.
۳. من لایحضره الفقیه، ج1، ص59.
۴. نوبهار، رحیم، رابطه نظام اسلامى و مساجد، مؤسّسه فرهنگی تبیان، قم، 1387.
۵. الکافی، ج 3، ص310.
۶. وسائل الشیعة، ج5، ص447.
۷. همان، ج8، ص420.